‘Letterlijk en figuurlijk mijn eigen plek’

Milena Naef geportretteerd in haar atelier (foto: Andrea Stalder)

In 2019 won de Duitse kunstenares Milena Naef (1990) tijdens Beelden in Leiden de Frans de Wit-prijs met haar werk “Ohne Titel, gebündelt”. Wat betekende deze prijs voor haar en hoe is het haar nadien vergaan? Jan Dobbe vroeg het haar en kreeg mooie antwoorden.


Milena Naef, woonachtig in het Zuid-Duitse Freiburg, komt uit een beeldhouwersfamilie en treedt zo in de voetsporen van haar voorouders. Ze groeide op in en om de beeldhouwschool van haar vader Alex en stiefmoeder Almute in het Zwitserse Peccia, waar ze van vroeg af mensen met marmer zag werken. ‘Maar ik wilde niet op dezelfde traditionele manier werken als de drie generaties voor mij. Ik voelde dat ik het anders moest doen, letterlijk en figuurlijk mijn eigen plek in het materiaal vinden – vandaar dat je afdrukken van mijn lichaam terugvindt in het marmer. Het feit dat mijn lichaam los komt van het marmer en er dan niet meer in te vinden is – behalve een afdruk – is voor mij het spannende in mijn werk.’


Marmer

Milena studeerde in 2016 af aan de Gerrit Rietveld Academie met werken van marmer en glas: Fleeting Parts, Weight of Four Generations en Amnesia. Fleeting Parts viel meteen in de prijzen en vestigde haar naam in de (internationale) kunstwereld. Zo werd ze in 2022 uitgenodigd om Fleeting Parts in te zenden voor de expositie A World of Marble, in het Kunsten Museum of Modern Art Aalborg in Denemarken. Milena: ‘Dat was echt een hoogtepunt. De expo was ter ere van het 50-jarig bestaan van het museum, waarvan de façade geheel uit marmer is opgebouwd (ontworpen door de Finse architect Alvar Aalto) en had derhalve marmer als centraal gegeven. Mijn werk stond daar tussen de werken van een heleboel geweldige kunstenaars, onder wie ook kunstenaars die een inspiratie voor mij waren, zoals Jose Dávila, Louise Bourgeois en Barbara Hepworth. Prachtig!’


(Lees verder op pagina 3)

Milena over Frans de Wit
‘Ik kende Frans nog niet, maar ik had al wel werk van hem gezien zonder dat ik wist dat het van hem was. Ik deed in 2014 mee aan de Strong Viking Obstacle Run in Spaarnwoude, waar zijn Klimwand en Dubbele Schijf met trap in grofpuinheuvel onderdeel van uitmaakten. Ik vond het werk heel leuk én indrukwekkend. Toen ik bij BiL hoorde van Frans de Wit, deed ik onderzoek naar hem en kwam ik het werk natuurlijk tegen. Het spreekt me nog steeds het meest aan, misschien omdat het zo monumentaal is – méér dan monumentaal. Je kunt letterlijk door en op het werk lopen, waardoor je je bewust wordt van je eigen lichaam in de ruimte om je heen. Dat is ook een centraal thema in mijn eigen werk: ruimte innemen maar ook ruimte achterlaten.’  
Milena in 2019 in Leiden bij haar winnende beeld Ohne Titel, gebündelt (foto Tom Brown)
Milena’s jeugd in en om de internationale beeldhouwschool van haar vader Alex Naef en haar stiefmoeder Almute Großmann-Naef heeft haar sterk gevormd: ‘De kunstenaars die daar werkten, hebben mij zeer geïnspireerd. Een voorrecht om zo op te groeien. Kunstenaars die werken met thema’s betreffende het lichaam inspireren mij vooral, zoals de Duitser Franz Erhard Walther en de Braziliaanse Lygia Clark. Maar ook de Française Louise Bourgeois, die kunst maakte zonder compromissen en zonder excuses, met een eigen visie – of ze nou erkend werd of niet. Dat spreekt me erg aan. Ik wil de vrijheid hebben om te maken wat ik zelf betekenisvol vind, onafhankelijk. Daarom ben ik ook gaan studeren – om naast de kunst geld te verdienen en niet afhankelijk te zijn van de verkoop van mijn kunst. En dat lukt.’

Hieronder enkele werken van Milena Naef, met de klok mee vanaf linksboven: Fleeting Parts (2016 - foto Lisa Marie Vlietstra); Three Times Spanning (2025 - foto Thomas Clark) dat anno 2026 nog in Massachusetts wordt tentoongesteld; Weight Of Four Generations (2015) afstudeerwerk (foto Lisa Marie Vlietstra); Untitled Furniture The Second (2017 - foto Robert Koekkoek). Door op één van de werken te klikken, zie je het hele werk.


(Vervolg van pagina 1)

Beelden in Leiden
Terug naar 2019, toen zij de Frans de Wit-prijs won. Hoe was dat? ‘‘Het is altijd fijn om een prijs te winnen. Je krijgt waardering en goedkeuring voor het werk dat je doet. Ik heb sowieso geluk gehad, want voor Fleeting Parts kreeg ik in 2016 zowel de Gerrit Rietveld Academie-prijs voor Autonome Kunst als de Sybren Hellinga Kunstprijs. Dat ik ook nog de Frans de Wit-prijs zou winnen had ik nooit verwacht.’ Ze vindt het lastig dat er veel kunstenaars zijn die zeker net zo goed zijn, maar nooit een prijs in de wacht slepen. ‘Zo’n prijs valt maar aan weinigen toe, met een sterke factor geluk. Dat prijzen zo’n grote waarde hebben in de kunstwereld is iets waar ik grote moeite mee heb.’

Lerarenopleiding
Hoe is het Milena vergaan na 2019? ‘Tijdens Beelden in Leiden was ik zwanger! Niet lang daarna ben ik bevallen van mijn zoontje Taio. Het was een uitdagende, spannende tijd met diverse opdrachten, moederschap en niet te vergeten corona… In die tijd kon er bijna niets, zoals je weet.’ Om als moeder niet geheel van kunst afhankelijk te hoeven zijn, besloot ze in 2021 een lerarenopleiding te gaan volgen in de vakken Engels en Kunst. ‘Inmiddels sta ik op het punt mijn master af te ronden. Maar de kunst heb ik niet losgelaten. Integendeel, elke vrije minuut die ik heb, besteed ik aan mijn kunstprojecten in binnen- en buitenland. En met succes, daar ben ik trots op.’ Milena’s werk was te zien in verschillende nationale en internationale tentoonstellingen, waaronder Art Rotterdam, Garage Rotterdam, Art@work (ti&m) Frankfurt, Dock Basel en Jungkunst Winterthur (‘een groot succes!’) in Zwitserland, Steinskulpturenmuseum Fondation Kubach-Wilmsen, Bad Münster en Kunstverein Springhornhof, Neuenkirchen.

MARS
Over die laatste expo: ‘Het werk waarmee ik aan Beelden in Leiden deelnam, was oorspronkelijk veel groter. Het zou veel te zwaar zou worden om naar Nederland te vervoeren en kon ook niet veilig in de openbare ruimte staan. Uiteindelijk gebruikte ik slechts de helft van het materiaal. Met een deel van de marmeren platen die ik niet gebruikte, heb ik een nieuw werk gemaakt voor de tentoonstelling bij Kunstverein Springhornhof.’
In 2020 had ze een duo-tentoonstelling met Matea Bakula in de Amsterdamse Lumen Travo Gallery met de titel “One eye and two takes on vulnerability”. Die show deed ik toen mijn zoontje nog maar tien maanden was. Desondanks is het allemaal goed gelukt.’

Kunst combineren met moederschap, het is momenteel een groot thema in haar leven. Als moeder ziet Milena in dat het een voorrecht is, geen vanzelfsprekendheid, om al je tijd in kunst te kunnen steken. Sinds 2021 is ze onderdeel van een collectief van kunstenaars, artiesten, curatoren die allemaal een zorgtaak hebben naast hun werk: MARS – Maternal Artistic Research Studio (www.marscollective.art/).‘
Dit collectief startte ik met drie kunstenaressen, ook jonge moeders, om te onderzoeken wat het betekent kunst te maken als je een kind hebt. Met dit collectief zetten we het thema “zorg” binnen de kunst op de kaart. Dat is hard nodig.’

Samenwerking
Milena Naef heeft internationaal naam gemaakt. Ze exposeert nog tot oktober 2026 in de VS, Clark Art Institute Massachusetts. Voor de tentoonstelling Ground/Work 2025 stuurde zij een groot werk in. ‘Twee marmeren platen van ieder 1.500 kilo met een boom erdoorheen, plus de afdruk van mijn lichaam erin.’ Om de onderdelen perfect aan elkaar te koppelen was een technisch hoogstandje: ‘Ik heb daarvoor met een decorontwerper, een beeldhouwer, een

         Ohne Titrel, gebündelt gefotografeerd tijdens de assemblage van de onderdelen (foto: Milena Naef)


             Three Times Spanning (2025) detail (foto: Thomas Clark)

architect (mijn broer) en mijn vader samengewerkt. Heel speciaal, omdat ik voor het eerst met anderen samenwerkte in verschillende disciplines en met hoge productiekosten. Heel uitdagend, elke millimeter moest kloppen. Door dit project weet ik nu dat ik dat vaker wil doen: met meerdere mensen, ieder in zijn eigen expertise, werken aan hetzelfde eindproduct.’

Moving Mass
Is ze nu met een werk bezig? ‘Ja een performanceproject met de titel Moving Mass voor de stad Freiburg samen met collega en vriendin Hannah Kindler, ook lid van MARS. We hebben zes maanden lang duizend vazen verzameld in alle soorten en maten, mooi en lelijk. Elke vaas hebben we gedocumenteerd: ze krijgt een uniek nummer, een foto en beschrijving, alsof het om een archeologische opgraving gaat. Alle duizend krijgen een sticker met nummer, naam van de kunstenaars en de expo erop en worden in een boekwerk beschreven. De vazen worden van 1 tot 4 maart 2026 op een plek in Freiburg als één massa tentoongesteld, en mogen door het publiek worden meegenomen, doorgegeven aan iemand anders of wat dan ook. Dat is de “beweging” die plaatsvindt: een vaas die bedoeld is voor gebruik in huis wordt onderdeel van een heel ander, groter geheel en komt vervolgens weer individueel ergens terecht. En neemt daar weer ruimte in.’

Meer over Milena Naef en haar werk vind je op www.milenanaef.com